ЈУГОСЛАВИЈА – ЗАБОРАВЕНОТО ЗАСОЛНИШТЕ ЗА НАД 55.000 ЕВРЕИ И ПРОТИВНИЦИ НА ХИТЛЕР

Кога зборуваме за Холокаустот и за прогонот на Евреите, комунистите, социјалдемократите и сите оние кои отворено му се спротивставија на Адолф Хитлер по 1933 година, нашиот ум автоматски нè води кон Швајцарија, Велика Британија, Франција или прекуокеанските земји како САД. Сепак, историските истражувања (вклучувајќи ги и неодамнешните трудови на германската историчарка Мари-Жанин Калик) откриваат една фасцинантна, но неправедно запоставена приказна: Кралството Југославија служело како спасоносно прибежиште за повеќе од 55.000 бегалци од Третиот Рајх.

Оваа бројка не е мала, особено ако се земе предвид дека тогашното југословенско општество и самото се соочувало со економски предизвици и внатрешни политички превирања. Но, зошто токму Југославија стана важна станица на патот кон спасот?

Геополитичкиот контекст и балканската рута

По доаѓањето на нацистите на власт во Германија, а подоцна и по припојувањето на Австрија (Аншлусот) во 1938 година, илјадници луѓе мораа брзо да ги спасуваат своите животи. Додека западните демократии постепено ги затвораа своите граници, воведувајќи строги квоти за визи, Југославија понуди нешто клучно — транзитен излез.

1. Стратешка положба: Југославија имаше излез на Јадранското Море. Пристаништата како Сплит и Сушак станаа клучни точки од каде бегалците можеа со бродови да заминат кон Палестина или други безбедни дестинации во Средоземјето.
2. Бирократска флексибилност: Иако Југославија немаше намера трајно да ги насели овие луѓе (бидејќи и самата стравуваше од економски притисок и реакција од Берлин), нејзините власти издаваа привремени визи кои можеа да се продолжуваат неколку пати.
3. Општествена клима: Пред војната, во Југославија немаше длабоко закорен антисемитизам каков што имаше во Централна и Источна Европа. Локалното население и постоечките еврејски заедници во Загреб, Белград и Сараево покажаа огромна солидарност, организирајќи хуманитарна помош, сместување и парична поддршка за пристигнатите сонародници.

Зад овие 55.000 луѓе стојат интелектуалци, уметници, синдикалци, левичари и илјадници обични еврејски семејства кои во Загреб, Белград, Скопје или на јадронскиот брег пронајдоа привремен мир по години поминати во страв во Германија и Австрија. Најголемиот дел од нив успеаја да го продолжат патот пред да избие војната на Балканот, но околу 5.000 бегалци останаа заробени во Југославија кога во април 1941 година Вермахтот изврши брутална инвазија. За жал, судбината на оние кои останаа беше трагична, завршувајќи во логорите како Сајмиште и Јасеновац.

Лично мислење: Лекција за хуманоста која денес ја забораваме

Кога ја читам оваа историска реалност, не можам а да не почувствувам силен контраст помеѓу тоа време и светот во кој живееме денес. Фактот што една релативно сиромашна балканска држава примила толку голем број луѓе во неволја е фасцинантен. За мене, оваа приказна е доказ дека хуманоста не зависи од тоа колку си богат, туку од тоа колку си подготвен да ја отвориш вратата кога некој бега од смртта.

Денес, сведоци сме како Европа и светот често градат ѕидови и жици за да ги сопрат модерните бранови бегалци, оправдувајќи го тоа со национална безбедност и економски калкулации. Примерот на Југославија од 1930-тите ни покажува дека Балканот, кој неправедно често го етикетираат како „буре барут“, во еден од најмрачните периоди од човечката историја бил токму спротивното — оаза на спасот.

Посебно ме погодува трагичниот крај на оние 5.000 кои не успеале да заминат на време. Тоа ме тера да сфатам колку е кревка линијата меѓу спасот и смртта и колку е важен секој поединечен ден во дипломатијата и спасувањето човечки животи. Оваа заборавена историја не смее да остане само во архивите или во специјализираните трудови на германските историчари. Ние на Балканот треба гласно да зборуваме за ова, бидејќи тоа е дел од нашето колективно наследство со кое можеме да се гордееме — време кога нашите предци избрале да бидат луѓе, и покрај огромниот ризик од нацистичката одмазда. Ова е потсетник дека солидарноста е должност, а не избор.